عسل زول که با نام عسل بوقناق نیز شناخته میشود، یکی دیگر از عسلهای تکگل ارزشمند ایران است، و همانطور که از اسم آن پیداست از شهد گلهای گیاه زول تولید میشود.
این عسل همانند عسل گون و عسل آویشن جزو عسلهای تک گل مرتعی است، به این معنا که این گیاه به صورت خودرو و در مراتع و کوهستان یافت میشود و برای تولید آن، زنبوردار باید زنبورستان خود را به محل رویش این گیاه در کوهستان کوچ دهد.
در طب سنتی، عسل زول بیشتر به دلیل کمک به سلامت دستگاه گوارش، حفظ تعادل قند خون و خواص آنتیاکسیدانی شناخته میشود. البته مانند سایر عسلهای طبیعی، کیفیت، خلوص و منطقه برداشت نقش مهمی در ویژگیها و ارزش غذایی آن دارند.
در ادامه این مطلب، با خواص عسل زول (بوقناق)، طبع، مشخصات، مضرات، مناطق تولید در ایران و نکات مهمی که پیش از خرید یا مصرف این عسل باید بدانید، آشنا خواهید شد.
گیاه زول
گیاه زول که با نامهای محلی بوقناق، چوچاخ، زولنگ، چوچاق، شش تیغ و طوسی هم شناخته میشود، از گیاهان خودرو و چندساله خانواده چتریان و از جنس Eryngium است.
این گیاه به دلیل گلآذینهای کروی و خاردار، برگهای چرمی و مقاومت بالا در برابر خشکی، به خوبی با اقلیمهای کوهستانی و نیمهخشک سازگار شده و در طبیعت بدون نیاز به کشت، تکثیر میشود.
زول بیشتر در ارتفاعات و مراتع غرب و شمالغرب ایران، از جمله استانهای آذربایجان شرقی و غربی، کردستان، کرمانشاه، همدان، لرستان و بخشهایی از رشتهکوه زاگرس یافت میشود.
زمان گلدهی گیاه زول
گلدهی این گیاه معمولا از اواسط مرداد تا اواخر شهریور ادامه دارد و ۲ تا ۳ هفته به طول میانجامد. این زمان مناسبی است تا زنبورهای عسل از شهد این گیاه تغذیه کنند.
گلهای زول بسته به نوع گیاه به رنگهای آبی مایل به بنفش، بنفش یا سبز مایل به آبی دیده میشوند و به صورت گلآذینهای کروی و خاردار روی ساقه قرار میگیرند.
این گلها علاوه بر گرده، شهد نسبتا مناسبی نیز تولید میکنند و اگر پوشش گیاهی منطقه غالبا از زول تشکیل شده باشد، زنبورها میتوانند عسل تکگل زول تولید کنند.
کیفیت عسل زول تا حد زیادی به وسعت رویش گیاه، شرایط آبوهوایی و زمان استقرار کندوها بستگی دارد. زنبورداران معمولا در فصل گلدهی، کندوها را در نزدیکی رویشگاههای انبوه زول مستقر میکنند تا بیشترین میزان شهد این گیاه توسط زنبورها جمعآوری شود.
مشخصات عسل زول
برای شناسایی عسل زول باکیفیت دانستن مشخصات زیر میتواند کمک کننده باشد. اگر چه این موارد به هیچ وجه جایگزین خرید از زنبوردار معتمد و همچنین برگه آزمایش برای تضمین اصالت عسل نیست.
| ویژگی | مشخصات |
|---|---|
| نوع عسل | تکگل |
| منشأ شهد | گلهای گیاه زول (بوقناق) |
| رنگ | زرد روشن تا قهوهای تیره |
| عطر | معطر، با رایحهای گیاهی، ملایم و کمی تند |
| طعم | شیرین، متعادل و دارای تهمزهای گیاهی |
| بافت | نسبتاً غلیظ و یکنواخت |
| سرعت رس بستن | متوسط؛ بسته به شرایط نگهداری و ترکیب قندی |
| ساکارز | کمتر از ۵ درصد |
| زمان برداشت | معمولاً اواسط تابستان تا اوایل پاییز (بسته به زمان گلدهی منطقه) |
| مناطق تولید در ایران | آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، کردستان، کرمانشاه، همدان، لرستان و سایر نواحی زاگرس |
طبع عسل زول
در طب سنتی، طبع عسل زول گرم و خشک است. این ویژگی تا حدی تحت تاثیر طبع گرم عسل طبیعی و همچنین گیاه بوقناق (زول) است که از گذشته در منابع مختلف به عنوان گیاهی با طبع گرم شناخته میشود.
به همین دلیل، عسل زول بیشتر برای افرادی که مزاج سرد و تر (بلغمی) یا سرد و خشک (سوداوی) دارند، مناسب است و میتواند باعث تعادل مزاج در این افراد شود.
افراد گرم مزاج ، بهتر است عسل زول را با اعتدال مصرف کنند. یا از عسلهای با طبع سرد مانند عسل کنار و عسل عناب استفاده کنند.
در صورت مصرف زیاد، ممکن است در برخی افراد مستعد علائمی مانند احساس گرمی، تشنگی، خشکی دهان یا بروز جوش تشدید شود.
خواص عسل زول
عسل زول یا عسل بوقناق علاوه بر خواص عمومی عسل طبیعی، به دلیل تولید شدن از شهد گلهای گیاه بوقناق (Eryngium) در طب سنتی جایگاه ویژهای دارد.
این گیاه از گذشته برای کمک به حفظ سلامت کبد، دستگاه گوارش و تعادل قند خون مورد توجه بوده و به همین دلیل، عسل حاصل از شهد آن نیز به عنوان یکی از عسلهای مفید برای این مشکلات شناخته میشود.
۱. کمک به حفظ تعادل قند خون
به طور قطع یکی شناختهشدهترین خواص عسل زول، کمک به تعادل قند خون است. بوقناق از جمله گیاهانی است که معمولا برای افراد دارای قند خون بالا توصیه میشود، به همین دلیل اعتقاد بر این است که عسل زول نیز میتواند این خواص را داشته باشد.
برخی مطالعات نیز نشان میدهند عسل زول به خاطر نسبت فروکتوز به گلوکز بالا و همچنین شاخص گلیسیمی پایین نسبت به سایر عسلها میتواند گزینه مناسبی برای افراد دیابتی باشد. هر چند همانطور که در مطلب عسل برای افراد دیابتی گفتیم، افراد دیابتی باید در مصرف هر نوع عسل با احتیاط عمل کنند.
۲. کمک به سلامت کبد
بوقناق همچنین از گیاهان مفید برای عملکرد کبد به شمار میرود. به همین دلیل انتظار میرود که عسل زول نیز برای سلامت کبد و کاهش فشار ناشی از تجمع مواد زائد در بدن مفید باشد.
همچنین وجود ترکیبات آنتیاکسیدانی در این عسل میتواند به محافظت از سلولها در برابر استرس اکسیداتیو کمک کند.
۳.کمک به کاهش دردهای مفصلی
یکی دیگر از خواص عسل بوقناق را میتوان کمک به کاهش دردهای مفصلی و ناراحتیهای ناشی از سردی مزاج دانست.
به طور کلی از آنجایی که هم گیاه زول و هم عسل زول طبیعت گرمی دارند، انتظار میرود به بهبود دردهای مفصلی که ناشی از سردی مزاج در افراد است کمک کند.
۴. خواص آنتیاکسیدانی
خواص آنتی اکسیدانی را میتوان یکی از خواص عمومی عسل دانست که تقریبا در بین تمامی عسلها مشترک است.
عسل زول نیز به خاطر میزان بالای ترکیبات فنولی و فلاونوئیدها از خاصیت آنتیاکسیدانی ویژهای برخوردار است. این ترکیبات با خنثی کردن رادیکالهای آزاد، از سلولهای بدن در برابر آسیبهای اکسیداتیو محافظت کرده و میتوانند در حفظ سلامت عمومی بدن نقش داشته باشند.
مطالعات نشان میدهد که عسل تکگل بوقناق ایران، فعالیت آنتیاکسیدانی و ضدالتهابی به مراتب بیشتری نسبت به بسیاری از عسلهای تک گل دیگر دارد.
۵.کمک به بهبود عملکرد دستگاه گوارش
گیاه بوقناق از دیرباز برای تقویت معده و بهبود عملکرد دستگاه گوارش مورد استفاده قرار میگرفته است. به همین دلیل برخی اعتقاد دارند که مصرف عسل زول نیز در کنار یک رژیم غذایی مناسب، میتواند به هضم بهتر غذا و کاهش احساس نفخ کمک کند.
۶. بهبود عملکرد مجاری ادرای و کلیه
بوقناق همچنین از جمله گیاهانی است که به بهبود عملکرد کلیهها، مثانه و مجاری اداری کمک میکند. در نتیجه مصرف عسل بوقناق به صورت متعادل نیز ممکن است باعث بهبود جریان طبیعی ادرار و کمک به دفع مواد زائد از بدن شود.
مضرات عسل زول
همانطور که در مطلب مضرات عسل نیز بیان کردیم، مصرف عسل طبیعی برای بیشتر افراد بدون ضرر است. اما برخی افراد بهتر است در مصرف عسل از هر نوع آن احتیاط کنند.
۱. افراد مبتلا به دیابت
متاسفانه بسیاری از سایتها و زنبورداران برای فروش بیشتر عسلهای خود، عسل زول را یک عسل دیابتی معرفی میکنند. اما نکته مهم این است که اگر چه شاخص گلیسیمی این عسل ممکن است از عسلهای دیگر کمتر باشد، اما باز هم یک نوع قند است و مصرف بیرویه آن برای افراد دیابتی میتواند مشکل ساز باشد.
به طور کلی افراد دیابتی در مصرف هر نوع عسلی باید احتیاط کامل را داشته باشند و آن را جایگزین قند مجاز روزانه خود کنند.
۲. احتمال بروز حساسیت
همچنین افراد که به عسل، گرده گل یا سایر فرآوردههای زنبور عسل حساسیت دارند، ممکن است پس از مصرف عسل زول نیز دچار علائمی مانند خارش، کهیر یا واکنشهای آلرژیک شوند. در صورت مشاهده این علائم، مصرف عسل باید قطع شده و در صورت نیاز به پزشک مراجعه شود.
