در میان گیاهان دارویی که در منابع کهن طب سنتی ایران از آنها یاد شده است، تربد یکی از گیاهان شناختهشده با خواص پاکسازی بدن و کمک به دفع مواد زائد به شمار میرود. حکمای بزرگی مانند ابنسینا، حکیم مؤمن و عقیلی خراسانی از تربد به عنوان گیاهی با اثرات قوی بر دستگاه گوارش و اخلاط بدن نام بردهاند.
هنوز هم بسیاری از کسانی که به دنبال درمانهای طبیعی برای یبوست، پاکسازی روده و کاهش غلبه بلغم هستند با نام تربد روبهرو میشوند. البته این گیاه به دلیل اثر نسبتاً قوی خود، باید با شناخت کافی و در مقدار مناسب مصرف شود، زیرا مصرف نادرست آن میتواند باعث بروز عوارض گوارشی شود.
در این مقاله به طور کامل بررسی میکنیم که تربد چیست، چه خواصی دارد، طبع آن چیست، چه افرادی نباید از آن استفاده کنند و بهترین روش مصرف آن چیست.
تربد چیست؟
تربد با نام علمی (Operculina turpethum) گیاهی چندساله و پیچنده از خانواده نیلوفران است، که بیشتر در مناطق گرمسیری و نیمهگرمسیری، بهویژه هند، سریلانکا و جنوب شرق آسیا رشد میکند.
در طب سنتی، ریشه خشکشده آن به عنوان یک گیاه دارویی ارزشمند مورد استفاده قرار میگیرد. این گیاه با نامهای تربد سفید و تربد هندی نیز شناخته میشود و قرنهاست در طب سنتی ایران و آیورودا برای تهیه فرآوردههای گیاهی به کار میرود.
ساقههای این گیاه باریک و رونده هستند و میتوانند روی زمین یا با تکیه بر گیاهان دیگر رشد کنند. برگهای آن قلبیشکل، به رنگ سبز و گلهای آن قیفیشکل و معمولاً سفید یا سفید مایل به زرد هستند.
با این حال، مهمترین بخش دارویی این گیاه ریشه ضخیم و گوشتی آن است که پس از برداشت و خشک شدن، به صورت قطعات چوبی و قهوهای رنگ در عطاریها عرضه میشود.
در متون طب سنتی، تربد بیشتر به عنوان گیاهی با خاصیت مسهل شناخته شده است. به این معنا که به دفع مواد زائد و اخلاط اضافی از بدن کمک میکند. به همین دلیل، در بسیاری از نسخههای سنتی برای پاکسازی بدن از بلغم و سودا، همراه با گیاهان دیگر مورد استفاده قرار میگرفت.
طبع تربد در طب سنتی
بر اساس منابع معتبر طب سنتی ایران، طبع تربد گرم و خشک است. به همین دلیل این گیاه بیشتر برای افرادی که دچار غلبه بلغم یا افزایش رطوبت بدن هستند، مورد استفاده قرار میگیرد.
حکمای طب سنتی معتقدند تربد به دلیل طبع گرم و خشک خود، به دفع اخلاط زائد، بهویژه بلغم، کمک میکند. البته به دلیل اثر نسبتاً قوی این گیاه، مصرف آن باید با احتیاط و ترجیحاً تحت نظر متخصص طب سنتی انجام شود.
همچنین افراد دارای مزاج گرم و خشک بهتر است پیش از مصرف تربد با پزشک یا متخصص مشورت کنند تا از بروز عوارض احتمالی جلوگیری شود
مطلب مرتبط: تست مزاج شناسی رایگان
ترکیبات موثر موجود در تربد سفید
ریشه تربد حاوی ترکیبات گیاهی متعددی است که نقش مهمی در خواص درمانی آن دارند، از جمله:
- رزینهای طبیعی
- گلیکوزیدها
- فلاونوئیدها
- ترکیبات فنولی
- مواد آنتیاکسیدانی
- ترکیبات ضدالتهابی طبیعی
خواص تربد
در زیر به برخی از مهمترین خواص تربد سفید در طب سنتی اشاره خواهیم کرد
۱. کمک به درمان یبوست
یکی از مهمترین خواص تربد سفید، اثر مسهل بودن آن است. این گیاه با افزایش حرکات روده و کمک به تخلیه محتویات دستگاه گوارش، میتواند در رفع یبوست مؤثر باشد. به همین دلیل در بسیاری از نسخههای قدیمی طب سنتی، تربد یکی از اجزای اصلی داروهای مسهل بوده است.
البته مصرف مداوم یا خودسرانه آن توصیه نمیشود، زیرا ممکن است وابستگی روده یا اسهال شدید ایجاد کند.
۲. خواص تربد برای درد مفاصل
در برخی منابع طب سنتی مانند طب یونانی، از تربد در ترکیبات گیاهی برای کمک به کاهش درد مفاصل، نقرس و رماتیسم استفاده شده است.
همچنین برخی پژوهشهای آزمایشگاهی و حیوانی نشان دادهاند که ترکیبات موجود در تربد ممکن است دارای خواص ضدالتهابی و ضددرد باشند. موضوعی که میتواند در کاهش التهاب مفاصل نقش داشته باشد.
۳. کمک به دفع بلغم
یکی از مهمترین کاربردهای تربد در طب سنتی، کاهش غلبه بلغم است.
افرادی که دچار علائمی مانند:
- خوابآلودگی
- احساس سنگینی بدن
- نفخ
- سردی مزاج
- کندی هضم
هستند، در برخی نسخههای سنتی ممکن است با نظر متخصص از ترکیبات حاوی تربد استفاده کنند.
۴. کمک به دفع سودا
در برخی منابع طب سنتی آمده است که تربد میتواند در کنار سایر گیاهان دارویی، به دفع سودا نیز کمک کند.
البته معمولاً این گیاه به تنهایی مصرف نمیشود و در قالب نسخههای ترکیبی مورد استفاده قرار میگیرد تا اثرات آن متعادل شود.
۵. کمک به بهبود هضم غذا
برخی حکمای طب سنتی معتقد بودند که پس از پاکسازی روده و دفع مواد زائد، عملکرد دستگاه گوارش نیز بهبود پیدا میکند. به همین دلیل، تربد را در برخی نسخهها برای کمک به هضم بهتر غذا به کار میبردند.
۶. کاهش نفخ شکم
نفخ ناشی از تجمع مواد غذایی یا رطوبت اضافی در دستگاه گوارش، یکی دیگر از مواردی است که در منابع طب سنتی برای آن از تربد نام برده شده است.
البته معمولاً این گیاه همراه با زیره، رازیانه یا زنجبیل مصرف میشده است تا احتمال دلپیچه کاهش یابد.
۷. دارای خواص آنتیاکسیدانی
برخی مطالعات آزمایشگاهی نشان دادهاند که عصاره تربد دارای ترکیبات آنتیاکسیدانی است.
آنتیاکسیدانها با کاهش آسیب ناشی از رادیکالهای آزاد، در حفظ سلامت سلولها نقش دارند. البته این یافتهها بیشتر در مطالعات آزمایشگاهی گزارش شدهاند و هنوز برای نتیجهگیری قطعی در انسان به پژوهشهای بیشتری نیاز است.
۸. خواص تربد برای کبد
در منابع طب سنتی، یکی از مهمترین کاربردهای تربد، کمک به پاکسازی بدن از اخلاط زائد است. از آنجا که کبد در طب سنتی نقش مهمی در تولید و تنظیم اخلاط دارد، برخی حکما از تربد در ترکیب با گیاهان دارویی دیگر برای کمک به عملکرد طبیعی کبد استفاده میکردند.
از دیدگاه پزشکی نوین، تاکنون شواهد بالینی کافی برای اثبات اثر مستقیم تربد بر درمان بیماریهای کبدی وجود ندارد. با این حال، برخی مطالعات آزمایشگاهی نشان دادهاند که ترکیبات آنتیاکسیدانی موجود در این گیاه ممکن است در کاهش آسیب اکسیداتیو سلولهای کبد نقش داشته باشند. برای تأیید این اثرات، انجام مطالعات انسانی بیشتری ضروری است.
۹. خواص تربد برای لاغری
بسیاری از افراد تصور میکنند تربد میتواند باعث کاهش وزن شود. واقعیت این است که تربد یک گیاه چربیسوز نیست.
کاهش وزن مشاهدهشده پس از مصرف تربد معمولاً به دلیل تخلیه روده، دفع آب و مواد زائد بدن است و نباید آن را با کاهش چربی اشتباه گرفت.
بنابراین اگرچه ممکن است در کوتاهمدت کاهش وزن اندکی ایجاد شود، اما این گیاه جایگزین رژیم غذایی سالم و فعالیت بدنی نیست و نباید با هدف لاغری به صورت مداوم مصرف شود.
۱۰. خواص تربد برای سلامت پوست
در طب سنتی، پاکسازی بدن یکی از عوامل مؤثر در بهبود سلامت پوست محسوب میشود. به همین دلیل، در برخی نسخههای سنتی از تربد برای کمک به رفع مشکلات پوستی ناشی از غلبه اخلاط استفاده شده است.
از سوی دیگر، وجود ترکیبات آنتیاکسیدانی در این گیاه میتواند به محافظت از سلولها در برابر آسیب ناشی از رادیکالهای آزاد کمک کند.
۱۱. خواص ضدالتهابی
برخی پژوهشهای آزمایشگاهی نشان دادهاند که عصاره تربد ممکن است دارای اثرات ضدالتهابی باشد.
محققان معتقدند برخی ترکیبات فنولی و فلاونوئیدی موجود در این گیاه میتوانند در کاهش فرآیندهای التهابی نقش داشته باشند.
۱۲. خواص آنتیاکسیدانی
آنتیاکسیدانها موادی هستند که از سلولهای بدن در برابر آسیب رادیکالهای آزاد محافظت میکنند.
وجود این ترکیبات در تربد باعث شده است که پژوهشگران اثرات احتمالی آن را در کاهش استرس اکسیداتیو بررسی کنند. کاهش استرس اکسیداتیو میتواند در حفظ سلامت عمومی بدن و کاهش روند آسیب سلولی نقش داشته باشد.
۱۳. کمک به دفع مواد زائد بدن از دیدگاه طب سنتی
یکی از دلایل اصلی استفاده از تربد در منابع کهن، کمک به دفع مواد زائد از دستگاه گوارش است.
در طب سنتی اعتقاد بر این است که تجمع اخلاط فاسد میتواند زمینه بروز بسیاری از مشکلات جسمی را فراهم کند. به همین دلیل، تربد در برخی نسخههای پاکسازی بدن، همراه با گیاهانی مانند گل سرخ، سنا، زنجبیل یا مصطکی به کار میرفته است.
روش مصرف تربد
روش مصرف تربد بسته به هدف درمان، سن فرد و نظر متخصص طب سنتی میتواند متفاوت باشد. از آنجا که این گیاه اثر نسبتاً قوی دارد، توصیه میشود بدون مشورت با پزشک یا متخصص طب سنتی از مصرف خودسرانه آن خودداری شود.
رایجترین روشهای مصرف عبارتاند از:
- مصرف پودر ریشه تربد
- استفاده در ترکیب با سایر گیاهان دارویی
- مصرف در قالب فرآوردههای گیاهی آماده
- استفاده در برخی نسخههای سنتی تحت نظر متخصص
روش مصرف تربد در قالب قرص و کپسول
امروزه علاوه بر ریشه و پودر تربد، برخی شرکتهای تولیدکننده فرآوردههای گیاهی، قرص تربد یا کپسول تربد را نیز تولید میکنند مانند کپسول تربد بوعلی.
این محصولات معمولاً حاوی عصاره تربد هستند و در برخی موارد همراه با گیاهان دارویی دیگری مانند سنا، افتیمون یا هلیله فرموله میشوند. از آنجا که ترکیبات و مقدار ماده مؤثره در هر محصول متفاوت است، لازم است قرص یا کپسول تربد مطابق دستور درجشده روی بستهبندی یا توصیه پزشک و داروساز مصرف شود.
بهترین زمان مصرف تربد
در منابع طب سنتی معمولاً توصیه میشود فرآوردههای مسهل در زمانهایی مصرف شوند که فرد امکان استراحت و دسترسی به آب کافی داشته باشد.
از آنجا که تربد میتواند باعث افزایش دفعات اجابت مزاج شود، بهتر است در زمانهایی مصرف شود که فرد مجبور به حضور طولانیمدت در محل کار یا سفر نباشد.
عوارض تربد
اگرچه تربد یک گیاه دارویی است، اما طبیعی بودن آن به معنای بیخطر بودن نیست.
مصرف نادرست یا بیش از حد این گیاه ممکن است باعث بروز عوارض زیر شود:
- اسهال شدید
- درد و گرفتگی شکم
- تهوع
- استفراغ
- کمآبی بدن
- کاهش پتاسیم خون در اثر اسهال طولانی
- ضعف و بیحالی
در صورت مشاهده این علائم، مصرف گیاه باید قطع شده و در صورت شدت علائم، به پزشک مراجعه شود.
چه کسانی نباید تربد مصرف کنند؟
مصرف تربد برای افراد زیر توصیه نمیشود:
- زنان باردار
- مادران شیرده
- کودکان
- سالمندان ضعیف
- افراد مبتلا به اسهال
- بیماران مبتلا به التهاب روده
- افراد دارای زخم معده فعال
- مبتلایان به بیماری کرون یا کولیت اولسراتیو
- افراد دچار کمآبی بدن
تداخلات دارویی
به دلیل اثر مسهلی، تربد ممکن است جذب برخی داروها را کاهش دهد یا باعث تغییر اثر آنها شود.
بهویژه در مصرف همزمان با داروهای زیر باید احتیاط کرد:
- داروهای مدر
- داروهای قلبی حساس به پتاسیم
- داروهای ضدانعقاد (با توجه به وضعیت بالینی)
- سایر داروهای ملین و مسهل
در صورت مصرف هرگونه داروی مزمن، بهتر است پیش از استفاده از تربد با پزشک یا داروساز مشورت شود.
