عسل عناب را میتوان گل سرسبد عسلهای خراسان جنوبی دانست. این عسل مانند عسل کنار و عسل اکالیپتوس جزو عسلهای تک گل درختی به شمار میرود و همانطور که از اسم آن پیداست حاصل شهد شکوفههای درخت عُناب است.
درخت عناب از گذشته جایگاه ویژهای در طب سنتی ایران داشته و بیشتر مردم آن را با میوه ارزشمندش میشناسند، اما شکوفههای کوچک و معطر این درخت نیز منبعی غنی از شهد برای زنبور عسل است. حاصل این شهد، عسلی با عطر و طعمی بینظیر، رنگ کهربایی و ویژگیهایی است که آن را به یکی از محبوبترین عسلهای تکگل ایران تبدیل کرده است.
در این مطلب، با مشخصات عسل عناب، طبع، خواص، مضرات، مناطق تولید آن در ایران آشنا خواهید شد.
درخت عناب
درخت عناب با نام علمی Ziziphus jujuba درختی متوسط از خانواده سنجدیان است که معمولاً بین ۳ تا ۱۲ متر ارتفاع دارد، هرچند در شرایط مناسب ممکن است بلندتر نیز شود. این درخت دارای تنهای نسبتا کوتاه، شاخههای منشعب و در برخی ارقام دارای خارهای کوچک و تیز است که از آن در برابر چرای دام محافظت میکند.
این گیاه در اصل بومی چین است و به دلیل مقاومت به خشکی و کم آبی در مناطق گرم و نیمه خشک به خوبی رشد میکند.
در ایران نیز این درخت در استانهای خراسان جنوبی، خراسان رضوی، لرستان، اصفهان، گلستان، مازندارن و فارس کشت میشود اما بیشترین سطح کشت این گیاه (تقریبا ۹۶ درصد) در استان خراسان جنوبی است.
به طور کلی عناب را بایستی به عنوان یکی از مهمترین گیاهان شهدزا در استان خراسان جنوبی دانست. با توجه به اینکه بیشترین سطح زیر کشت عناب در این استان و در شهرهای بیرجند، نهبندان، قائن، درمیان و سربیشه، است، خراسان جنوبی را باید قطب تولید عسل عناب در ایران دانست.
زمان گلدهی عناب
شکوفههای عناب بسیار ریز، پنجگلبرگی و به رنگ زرد مایل به سبز هستند. اگرچه این گلها ظاهر چشمگیری ندارند، اما شهد نسبتا فراوان و باکیفیتی تولید میکنند و به همین دلیل در زمان گلدهی، زنبورهای عسل فعالیت زیادی بر روی آنها دارند.
زمان گلدهی درخت عناب معمولا از اواخر اردیبهشت تا اوایل تیرماه است و بسته به شرایط اقلیمی هر منطقه ممکن است کمی زودتر یا دیرتر آغاز شود. هرچه تراکم درختان عناب در منطقه بیشتر باشد و همزمانی گلدهی با سایر گیاهان کمتر باشد، احتمال تولید عسل تکگل عناب نیز افزایش پیدا میکند.
مشخصات عسل عناب
همانطور که بارها گفتیم تنها راه تشخیص اصل بودن عسل، خرید آن از یه مجموعه یا زنبوردار مطمئن و آزمایش آن در یک آزمایشگاه معتبر است. اما دانستن برخی از ویژگیهای عسل عناب مانند عطر و طعم و رنگ میتواند با در شناخت اصالت این عسل کمک کند.
در جدول زیر به برخی از مشخصات این عسل اشاره خواهیم کرد
| ویژگی | مشخصات |
|---|---|
| نوع عسل | تکگل |
| منشأ شهد | شکوفههای درخت عناب |
| رنگ | کهربایی روشن تا کهربایی تیره |
| عطر | ملایم، دلنشین و دارای رایحهای گیاهی و شیرین |
| طعم | شیرین، ملایم مانند طعم میوه عناب |
| بافت | نسبتاً غلیظ، نرم و یکنواخت |
| سرعت رس بستن | دیر رس |
| ساکارز | کمتر از ۵ درصد |
| زمان برداشت | معمولاً اواخر بهار تا اواسط تابستان (بسته به منطقه و زمان گلدهی) |
| مناطق تولید در ایران | خراسان جنوبی (بیرجند، قائن، سربیشه، درمیان)، بخشهایی از خراسان رضوی و سمنان |
طبع عسل عناب
معمولا طبع هر عسل را به میوهها و خود گیاه نسبت میدهند. در نتیجه از آنجایی که طبع عناب معتدل و روبه سردی است، عسل عناب هم دقیقا همین طبع را دارد و جزو عسلهای با طبع سرد طبقه بندی میشود.
به همین دلیل عسل عناب برای افراد دموی و صفراوی که مزاج گرمی دارند بسیار مناسب است. اگر چه سوداویها و بلغمیها هم میتوانند از این عسل استفاده کنند، اما برای این اشخاص گزینههای بهتری مثل عسل آویشن وجود دارد.
خواص عسل عناب
مانند هر عسل دیگری خواص عسل عناب نیز تا حد زیادی به گیاهی برمیگردد که زنبور از شهد آن نوشیده است.
درخت عناب از دیرباز در ایران جایگاه ویژهای داشته و بخشهای مختلف آن، بهویژه میوه، برای حفظ سلامت بدن مورد استفاده قرار گرفته است. اگرچه نباید تمام خواص میوه عناب را به عسل آن نسبت داد، اما عسل عناب نیز به دلیل ترکیبات طبیعی و منشأ گیاهی خود دارای خواص ویژهای است که در ادامه، با مهمترین آنها آشنا میشویم.
۱. کمک به آرامش اعصاب و کاهش استرس
عناب از گیاهانی است که به ایجاد آرامش و کاهش تنشهای عصبی کمک میکند. به همین دلیل، عسل عناب نیز به عنوان یکی از عسلهای مناسب برای افرادی که به دنبال یک خوراکی طبیعی و آرامبخش هستند شناخته میشود.
مصرف متعادل آن، به ویژه همراه با نوشیدنیهای گرم، میتواند به ایجاد احساس آرامش و کاهش استرس روزانه کمک کند.
۲. کمک به بهبود کیفیت خواب
یکی از شناختهشدهترین خواص عناب در منابع طب سنتی، کمک به داشتن خوابی آرامتر است. به همین دلیل، عسل عناب نیز بعنوان عسلی مناسب برای مصرف در ساعات پایانی روز شناخته میشود.
از این عسل میتوانید در انواع نوشیدنیها قبل از خواب استفاده کنید تا خواب راحتتری را تجربه کنید.
۳. کمک به کاهش علائم ناشی از غلبه گرمی
عناب در دسته گیاهان با طبیعت خنک است و به همین دلیل، فرآوردههای حاصل از آن نیز برای کمک به کاهش علائم ناشی از غلبه گرمی مزاج مورد توجه است.
بر همین اساس، عسل عناب نیز به عنوان عسلی با طبع خنکتر نسبت به بسیاری از عسلهای دیگر معرفی شده و مصرف متعادل آن برای افرادی که مزاج گرم دارند یا دچار علائمی مانند احساس گرمی، تشنگی مکرر و خشکی بدن هستند، توصیه شده است.
۴. کمک به کاهش سرفه و نرم شدن گلو
یکی از شناختهشدهترین کاربردهای میوه عناب، کمک به تسکین سرفه و کاهش خشکی گلو است. به همین دلیل، عسل عناب نیز به عنوان عسلی مناسب برای فصلهای سرد سال شناخته میشود.
مصرف متعادل این عسل، به ویژه همراه با دمنوشهایی مانند گل ختمی، پنیرک یا آویشن، میتواند به نرم شدن گلو، کاهش احساس خشکی و تسکین سرفههای ناشی از تحریک گلو کمک کند.
مطلب مرتبط: خواص دمنوش آویشن با عسل
۵. خواص آنتیاکسیدانی
عسل عناب حاوی ترکیبات زیستفعال مانند ترکیبات فنولی و فلاونوئیدها است که در ایجاد خواص آنتیاکسیدانی آن نقش مهمی دارند.
آنتیاکسیدانها با خنثی کردن رادیکالهای آزاد، از سلولهای بدن در برابر استرس اکسیداتیو محافظت میکنند. استرس اکسیداتیو یکی از عواملی است که در فرایند پیری سلولها و بروز برخی بیماریهای مزمن نقش دارد.
میزان این ترکیبات در عسل عناب به عواملی مانند منطقه برداشت، شرایط اقلیمی، زمان برداشت و خلوص شهد عناب بستگی دارد. به همین دلیل، عسلهای تکگل طبیعی و باکیفیت معمولا از نظر میزان ترکیبات آنتیاکسیدانی ارزش بیشتری دارند.
۶. کمک به کاهش التهاب
یکی از عواملی که میتواند در بروز بسیاری از بیماریهای مزمن نقش داشته باشد، التهاب مداوم در بدن است.
عسل عناب به واسطه ترکیبات طبیعی خود، در برخی مطالعات بهعنوان مادهای با ظرفیت ضدالتهابی مورد توجه قرار گرفته است. به همین دلیل، مصرف متعادل آن میتواند در کنار یک سبک زندگی سالم، به حفظ سلامت عمومی بدن و کاهش اثرات ناشی از التهابهای خفیف کمک کند.
مضرات عسل عناب
عسل عناب در صورت طبیعی بودن و مصرف متعادل، برای بیشتر افراد یک ماده غذایی سالم و مغذی محسوب میشود. با این حال، مانند هر ماده غذایی دیگری، مصرف آن در برخی شرایط نیازمند احتیاط است.
زیادهروی در مصرف
عسل عناب حاوی قندهای طبیعی و کالری نسبتا بالایی است. مصرف بیش از اندازه آن میتواند باعث افزایش دریافت کالری و در بلندمدت به افزایش وزن یا بالا رفتن قند خون منجر شود. به همین دلیل، رعایت اعتدال در مصرف آن توصیه میشود.
افراد مبتلا به دیابت
اگرچه عسل عناب نسبت به شکر سفید ترکیبات مفید بیشتری دارد، اما همچنان منبعی از قندهای طبیعی است. بنابراین افراد مبتلا به دیابت باید آن را تنها با نظر پزشک یا متخصص تغذیه و در مقدار مناسب مصرف کنند.
حساسیت به فرآوردههای زنبور عسل
افرادی که به عسل، گرده گل یا سایر فرآوردههای زنبور عسل حساسیت دارند، ممکن است پس از مصرف عسل عناب خام نیز دچار واکنشهای آلرژیک شوند. در صورت بروز علائمی مانند خارش، کهیر، تورم یا تنگی نفس، باید مصرف آن را متوقف کرده و به پزشک مراجعه کنند.
