گیاه پنج انگشت، با نام علمی Vitex agnus-castus ، یکی از گیاهان دارویی در طب سنتی است. این گیاه در فرهنگهای دیگر با نامهایی مثل درخت پاکدامن و فلفل راهب نیز شناخته میشود.
با آنکه پنج انگشت از دوران قدیم در طب سنتی مورد استفاده بوده است، تحقیقات جدید نیز بر خواص آن، به ویژه در زمینه سلامت زنان، صحه گذاشته است.
در این مقاله قصد داریم تا به بررسی ویژگیهای گیاهی، توزیع جغرافیایی، خواص دارویی و سایر جنبههای مرتبط با این گیاه بپردازیم
آشنایی با گیاه پنج انگشت
پنج انگشت را میتوان یک بوته بزرگ یا درختچه دانست که ارتفاع آن معمولا به ۳ تا ۶ متر میرسد، هر چند در شرایط مناسب میتواند به ۱۰ تا ۱۵ متر نیز برسد.
شکل کلی گیاه گرد و گسترده است و شاخههای آن اغلب به صورت افقی رشد میکنند. برگهای آن پنجهای شکل هستند و از ۵ تا ۷ برگچه باریک و کشیده تشکیل شدهاند. رنگ برگها از رو سبز تیره و پشت آن سبز کمرنگ است.
گلهای گیاه بسیار جذاب و زیبا هستند و به رنگهای مثل بنفش کم رنگ، صورتی یا سفید در طبیعت دیده میشوند. گلها معمولا به صورت خوشهای (تا ۳۰ سانتیمتر طول) در کنار هم قرار گرفتهاند و حالت شیپوری مانند دارند.
گلهای گیاه پنج انگشت منبع خوبی از شهد هستند و از همین جهت در زنبورداری نیز حائز اهمیت هستند.
میوههای گیاه پنج انگشت که معمولا برای استفادههای درمانی از دم کردهی آن استفاده میشود، کوچک و کروی شکل هستند، شبیه دانههای فلفل سیاه، و هنگام رسیدن به رنگ قهوهای تیره یا سیاه درمیآیند. طعم میوهها تند است و گاهی به عنوان جایگزین فلفل در برخی نقاط از آن استفاده میشود.
زمان گلدهی و میوهدهی
گل دهی پنج انگشت معمولا از اواخر بهار شروع میشود و بسته به موقعیت جغرافیایی تا اوایل پاییز نیز دیده میشود، میوههای پنج انگشت معمولا در پاییز میرسند و تا یک یا دوماه بعد هنوز بر روی درختچه دیده میشوند.
زیستگاه و توزیع جغرافیایی
پنج انگشت بومی مناطق مدیترانهای است و در جنوب اروپا، شمال آفریقا و غرب آسیا به صورت وحشی رشد میکند. این گیاه ترجیحا در کنار رودخانهها، سواحل دریا و مناطق مرطوب میروید، اما به شرایط خشک نیز مقاوم است.
در ایران، این گیاه در مناطق مختلفی دیده شده است، از جمله استانهای قم، خراسان، تهران، اصفهان، فارس، کرمان و جنوب غربی کشور. همچنین در نواحی ساحلی و رودخانهای مانند سواحل دریای خزر (بهویژه در گیلان و مازندران)، حاشیههای رودخانههای جنوب و حتی برخی ارتفاعات مرکزی گزارش شده است.
لازم به ذکر است که کشت گیاه پنج انگشت در برخی استانها برای اهداف دارویی و تولید مکملهای غذایی نیز انجام میگیرد.
خواص دارویی گیاه پنج انگشت برای زنان
حال که با این گیاه آشنا شدیم وقت آن است که با خواص پنج انگشت برای زنان آشنا شویم.
به طور کلی میوههای پنج انگشت حاوی ترکیبات فعال بیولوژیکی مانند فلاونوئیدها، ایریدوئیدها، اسیدهای فنولیک و روغنهای ضروری هستند که به تعادل هورمونها کمک میکنند.
این گیاه عمدتا برای مشکلات مرتبط با سیستم تولید مثل زنان مورد استفاده قرار میگیرد و مطالعات بالینی متعدد کارایی و ایمنی آن را تایید کردهاند. در ادامه به مهمترین خواص گیاه پنج انگشت برای زنان به صورت دقیقتر اشاره میکنیم
۱. کمک به سندرم پیش از قاعدگی (PMS)
یکی از شناخته شدهترین کاربردهای پنج انگشت، کاهش علائم PMS است. این علائم شامل درد و حساسیت پستان، تحریکپذیری، اضطراب، افسردگی خفیف، سردرد، نفخ، خستگی و اختلالات خواب میشوند.
عصاره میوه این گیاه به کاهش سطح پرولاکتین (هورمونی که در دوران پیش از قاعدگی افزایش مییابد) کمک میکند، و در نتیجه باعث تعادل هورمونی میشود.
مطالعات بالینی نشان داده است که مصرف روزانه عصاره به مدت ۳ ماه میتواند شدت علائم را تا ۵۰-۷۰ درصد کاهش دهد و کیفیت زندگی زنان را بهبود بخشد.
۲. تنظیم چرخه قاعدگی و افزایش باروری
مصرف پنج انگشت همچنین میتواند چرخه قاعدگی را منظم کند، دوره قاعدگی را طولانیتر سازد و سطح پروژسترون را متعادل نماید.
در زنانی که به دلیل افزایش پرولاکتین دچار کمبود فاز لوتئال و ناباروری هستند، این گیاه شانس بارداری طبیعی را افزایش میدهد. در برخی تحقیقات، زنانی که سالها نابارور بودند، پس از ۳-۶ ماه مصرف منظم، باردار شدند.
۳. تسکین علائم یائسگی
یکی دیگر از خواص گیاه پنج انگشت برای زنان تسکین علائم یائسگی است. این گیاه به کاهش گرگرفتگی، تعریق شبانه، تغییرات خلقی، خشکی واژن و اختلالات خواب کمک میکند. این اثر از طریق تعدیل ملایم هورمونهای استروژن و پروژسترون و کاهش پرولاکتین حاصل میشود.
مطالعات همچنین نشان دادهاند که مصرف آن به اندازه برخی درمانهای هورمونی مؤثر است، اما با عوارض جانبی کمتری همراه است.
۴. برخی خواص دیگر برای زنان
علاوه بر خواصی که در بالا به آن اشاره شد، این گیاه خواص دیگری هم دارد که تیتروار به آنها اشاره میکنیم
- این گیاه اثرات آنتیاکسیدانی و ضدالتهابی قوی دارد که به محافظت از سلولها در برابر آسیب اکسیداتیو کمک میکند.
- فعالیت ایمونومدولاتوری که باعث تقویت سیستم ایمنی بدن میشود.
- اثرات ضدمیکروبی و ضدقارچی (بویژه روغن گیاه) که در درمان عفونتهای موضعی مفید است.
- پتانسیل ضدسرطانی (آنتینئوپلاستیک) که در آزمایشهای آزمایشگاهی مشاهده شده، هرچند نیاز به تحقیقات انسانی بیشتری دارد.
نحوه استفاده درمانی از پنج انگشت
برای استفادههای درمانی معمولا از میوههای خشک شده گیاه استفاده میشود.
روشهای رایج شامل
- دم کردن چای (یک قاشق چایخوری میوه در آب جوش برای ۱۰-۱۵ دقیقه)
- مصرف کپسول یا عصارههای مایع است
دوز پیشنهادی عصاره معمولا ۲۰-۴۰ میلیگرم در روز است، اما برای دستیابی به نتایج مطلوب، مصرف حداقل سه ماه توصیه میشود. همواره قبل از مصرف با پزشک مشورت کنید.
هشدارها و عوارض جانبی
معمولا استفاده از پنج انگشت عوارضی ندارد، اما ممکن است برای برخی از افراد مشکلاتی مانند تهوع، سردرد، جوش یا اختلالات گوارشی ایجاد کند.
مصرف آن در دوران بارداری، شیردهی یا همراه با داروهای هورمونی (مانند قرصهای ضدبارداری) توصیه نمیشود، زیرا میتواند تداخل ایجاد کند. افراد مبتلا به بیماریهای هورمونی یا کسانی که داروهای خاصی مصرف میکنند، برای مصرف باید با پزشک مشورت کنند.
آشنایی با عسل پنج انگشت
همانطور که در بالا هم اشاره شد، گلهای پنج انگشت مولد شهد بسیار خوبی برای زنبور عسل هستند. و از همین جهت یکی از گیاهان ارزشمند در صنعت زنبورداری به شمار میروند.
عسل تولید شده از پنج انگشت طعم و عطر ویژه ای دارد و بسیار مشتری پسند است. به همین دلیل بسیاری از زنبورداران در ماههای خرداد و تیر درست قبل از گل دهی این گیاه، با کوچ کندوها به مراتع با پوشش گیاهی پنج انگشت اقدام به برداشت عسل تک گل این گیاه میکنند.
طول دوره گلدهی مناسب (۳ تا ۴ هفته) در کنار شهد بسیار زیاد آن، باعث فعالیت عالی زنبور عسل بر روی گلهای این گیاه میشود.
رنگ عسل پنج انگشت اگر به صورت خالص برداشت شود تقریبا آبگون و بی رنگ است و طعم آن بسیار دلپذیر است. همچنین رنگ گرده گل برداشت شده از این گیاه زیتونی روشن تا کرم رنگ است.
خواص عسل پنج انگشت مشابه گیاه مادر است و میتواند به تعادل هورمونی، کاهش علائم PMS و تقویت سیستم ایمنی کمک کند.